“Before you know kindness as the deepest thing inside, you must know sorrow as the other deepest thing.”
“Tis a foolish thing to love what death can touch… but a holy thing to love, what death can touch.”
“This is the work of becoming an elder, where there is sorrow, there is holy ground.”
Het zijn zinnetjes uit Francis Wellers boek over omgaan met verlies* waarmee we onze bijeenkomst van de leidergroep inleidden, op de troostplek van het PZ OLV in Brugge.
Weller benoemt vijf bronnen van verdriet: het verlies van een dierbare of iets dierbaars, het verdriet om de delen van ons die niet welkom waren in de wereld, om alles wat verloren gaat in de wereld, om wat we verlangen, verwachten en niet krijgen, en het verdriet dat we in onze lichamen dragen van vorige generaties.
“Welke plek geef ik verdriet, verlies, rouw in mijn leiderschap? Wat is mijn relatie met verdriet?” was de check in vraag. Verschillende antwoorden verweefden zich tot dieper inzicht.
“Ik merk dat ik goed omkan met het verlies dat iemand persoonlijk treft. Ik maak daar onmiddellijk tijd voor. Dat staat in contrast met hoe ik dagelijks functioneer vanuit een ‘kunnen we alsjeblief terug naar de orde van de dag?”
Die polariteit tussen functioneren vanuit tijdsdruk en efficiëntie tegenover het maken van tijd en het geven van aandacht aan het menselijke kwam op verschillende manieren terug. “Maar het is continu schipperen tussen een overvolle agenda met afspraken die moeten doorgaan in het algemeen belang van de organisatie en de menselijkheid die je wil bieden. Maar er zijn, ook het uitstralen dat je er wil zijn, is het belangrijkste.”
Emotioneel beschikbaar zijn kan omslaan in zwaarte, vermoeidheid, uitputting. Een stuk onthechting, lichtheid is ook nodig. “De kunst is om er in te staan vanuit lichtheid. Als er miserie is, dan heb je de lichtheid te bewaren, zonder apathisch te worden. Als je de lichtheid niet kunt bewaren, ga het dan ook niet aan. Laat de zwaarte achteraf toe, voor jezelf.”
De lichtheid resoneerde in de groep. “Ik merk dat ik onthecht ben. Ik vind het wel confronterend, omdat de context alleen maar zwaarder wordt. Ook in de politiek. Dat ligt me nauw aan het hart. Ik voel me bijna schuldig. Tezelfdertijd blijf ik wel strijden.”
De dynamiek tussen donker en licht in leiderschap en beiden zijn nodig: “Verdriet, pijn, kwaadheid in de organisatie, wat zet je daar tegenover? Luisteren, erkennen, ruimte laten voor stilte. Een heel moeilijk evenwicht met al dat strategische, beleidsmatige werk.”
Met de leeftijd komt de synthese, een persoonlijke invulling voorbij de polariteiten. “Als ik troost zoek of verdriet heb, dan beweeg ik mij tussen de mensen. In mijn sector is dat atypisch. Een jongere sprak mij er op aan, dat die sterk leiderschap en een echte baas wilde.”
“Wat heb je daar mee gedaan,” kwam de vraag? “Ik ben naar hun bureau gegaan en het gesprek aangegaan, dat ik ook maar een mens ben. Het was een pittig gesprek.”
“Wel bijzonder, dat thema verdriet, het is de eerste keer dat ik er bij stilsta. Ik ben er ook wat bang van, dat ik mezelf dan verlies.”
“Ja, terwijl er niets mooiers is dan emoties mee maken, om mede te lijden. Dat het erg is, of moeilijk, dat moet gewoon gezegd kunnen worden, bij een verandering, een fusie. Als daar geen aandacht voor is, dan mislukt het.”
Of anders gezegd, je hebt verdriet toe te laten om gelukkig te zijn.
“Misschien moet ik niet altijd die optimistische, energieke, positieve leider zijn?”
“Het is ook levensfase en werk voor wat ik noem de vierde leeftijd. Het is wraakroepend dat we als maatschappij geen ruimte maken voor die vierde leeftijd, om het te faciliteren, veranderen van tempo, verenigen van mensen rond wie je bent, nuttig zijn in het dagdagelijkse, onthecht en heel nabij.”
Wat is jouw relatie met verdriet? Hoe geef je verlies een plek in jouw leiderschap? Wat geeft jou troost om licht te blijven in het zware?
In de prachtige neogothische kapel bespeelde een deelnemer spontaan het orgel. Schoner kon het punt niet gezet worden achter deze bijeenkomst.
* Weller, Francis (2015). The wild edge of sorrow. Rituals of renewal and the sacred work of grief.
